دروازه قرآن در سال ۱۳۱۳ خورشیدی نگاهی به معماری و تاریخ شهر یزد, تصویر زیرخاکیِ دروازه قرآن، متعلق به سال ۱۳۱۳ خورشیدی، یکی از اسناد بصریِ ارزشمند برای شناخت بافت تاریخی شهر یزد محسوب میشود. این عکس که در آرشیوهای کویر دانش نگهداری میشود، نمای دقیقی از وضعیت فیزیکی و معماری این دروازه در اوایل دوره پهلوی اول را به مخاطب عرضه میکند.
موقعیت جغرافیایی و اهمیت دروازه قرآن دروازه قرآن یکی از دروازههای اصلی و تاریخی شهر یزد بوده که در ía شمالی شهر و در ابتدای خیابان امام (قدیمیتر معروف به خیابان دروازه قرآن) قرار داشت.
نامگذاری آن به دلیل وجود کتیبههای قرآنی بر روی بدنهسازی است که برکتی و قداست را برای مسافران و شهروندان تداعی میکرد. ویژگیهای معماری در عکس سال ۱۳۱۳ بررسی این عکس تاریخی نشان میدهد که دروازه قرآن در آن دوره از دو برج مستطیلی شکل در دو طرف یک قوس مرکزی تشکیل شده بوده است. بدنهسازی با آجر و خشت به صورت سنتی یزدی اجرا شده و ی از کاشیکاری و کتیبهنویسی بر روی قوس و برجها قابل مشاهده است.
فضای زیر قوس برای عبور کاروانها، اسبسواران و پیادهروها طراحی شده و سقف آن به صورت قوسی (طاق) ساخته شده تا تحمل بار و استحکام لازم را داشته باشد. بافت شهری اطراف دروازه در عکس سال ۱۳۱۳ خورشیدی، بافت شهری اطراف دروازه هنوز به صورت سنتی و متراکم است.
رو شدن زندگی سنتی و نوین (مانند رد پای عربهها و احتمالاً خودروی اولیه) در آن قابل ردیابی است.
سیر تحول و نابودی دروازه با گسترش شهر یزد و تغییرات شهرسازی در دهههای بعد از ۱۳۱۳ خورشیدی، دروازه قرآن مانند بسیاری از دروازههای تاریخی دیگر، عملکرد دفاعی و اداری خود را از دست داد. در سالهای بعد، برای تسهیل ترافیک خودروها و توسعه خیابانهای اصلی، این بنا تاریخی تخریب شد و جای خود را به میدان و تقاطع مدرن داد.
امروزه تنها نام خیابان دروازه قرآن و عکسهایی مانند این اثر، خاطره این المان شهری را زنده نگه داشتهاند. ارزش اسناد بصری در تاریخشناسی شهر عکسهای زیرخاکی مانند این اثر، نقش مهمی در بازسازی تاریخ معماری و شهرسازی ایفا میکنند. آنها به محققان، معماران و علاقهمندان اجازه میدهند تا تغییرات فضایی، مواد ساختمانی، و الگوی زندگی در گذشته را تحلیل کنند.
انتشار این عکس توسط مجله کویر دانش گامی موثر در حفظ حافظه جمعی و معرفی میراث فرهنگی یزد به نسلهای جدید است.
