آلودگي هوا يا تصادفات؛ كدام بحران كشنده‌تر است؟_کویر دانش

درحالي كه در رسانه‌ها مدام او گفت و گو ناايمن بودن خودروها و آمار مرگ و مير ناشي از تصادفات نقل است، آمار نشان مي‌دهد كه كشته‌هاي‌آلودگي هوا در سال ۱۴۰۲ بيش از ۲ برابر تصادفات رانندگي بوده است. در سال‌هاي اخير، تصادفات رانندگي هميشه در صدر اخبار مرگ و ميرهاي كشور قرار داشته‌اند. اين در حالي است كه آمار مرگ‌ومير ناشي از آلودگي هوا، كه سالانه زندگي هزاران ايراني را مي‌گيرد، كمتر مورد دقت قرار گرفته است. اين درحال است كه به حرف های وزير بهداشت: «در سال 1402، 50 هزار مرگ ناشي از آلودگي هوا در كشور ثبت شده و خسارت آلودگي هوا در كشور با هزينه‌هاي نهان به 20 ميليارد دلار مي‌رسد! »

اين عدد به‌مراتب بيشتر از آمار مرگ‌ومير ناشي از تصادفات رانندگي است كه در همين سال تقريبا 20 هزار نفر گزارش شده. با وجود اين تفاوت چشمگير، چرا هم چنان بيشتر دقت‌ها معطوف به مرگ‌وميرهاي ناشي از تصادفات رانندگي است و چرا به تبعات آلودگي هوا كه به مرگ و بيماري‌هاي گوناگون منجر مي‌بشود كمتر پرداخته مي‌بشود؟

مرگ‌هاي ناشي از آلودگي هوا؛  بحران نهان

آلودگي هوا يكي از بزرگ‌ترين مشکلاتهاي بهداشتي ايران به‌ويژه در كلانشهرهايي همچون تهران است. بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه اين پديده علاوه بر ايجاد مشكلات تنفسي، بيماري‌هاي قلبي، سرطان‌ها و ديگر بيماري‌هاي خطرناك، به‌طور مستقيم بر نرخ مرگ‌ومير كشور تاثير مي‌گذارد. بر پایه گزارش مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي بر تاثییر تشديد آلودگي هوا در سال 1402، تشديد 11 درصدي بيماري‌هاي ريوي، رشد 13 درصد سرطان، افزايش 18 درصد سكته مغزي و رشد 17 درصد بيماري‌هاي مغزي را نسبت به سال 1401 داشته‌ايم. آلودگي هوا يكي از عوامل اصلي ابتلا به بيماري‌هايي همچون سرطان ريه، بيماري‌هاي قلبي و سكته‌هاي مغزي است كه هر ساله قربانيان زيادي مي‌گيرد. آمارهاي سازمان جهاني بهداشت (WHO) نشان مي‌دهند كه آلودگي هوا سالانه علتمرگ بيش از 8 ميليون نفر در سراسر جهان مي‌بشود.

خودروهاي داخلي و نقش آنها در آلودگي هوا

يكي از عوامل اصلي آلودگي هوا در ايران، منفعت گیری گسترده از خودروهاي داخلي است كه به دليل كيفيت پايين و مصرف سوخت بالا، سهم زيادي در انتشار کردن آلاينده‌ها دارند. در حالي كه هميشه از ايمني خودروها و تصادفات رانندگي سخن بگویید مي‌بشود، كمتر به اين نوشته پرداخته مي‌بشود كه خودروهاي داخلي علاوه بر اينكه ايمن نيستند، به دليل مصرف سوخت بالا و توليد گازهاي آلاينده، عامل اصلي آلودگي هواي شهرها نيز به شمار مي‌آيند. بر پایه گزارش‌هاي سازمان محيط زيست ايران، وسايل نقليه به‌ويژه خودروهاي فرسوده و با استانداردهاي پايين، نزدیک به 70 درصد از آلودگي هواي كلانشهرها را تشكيل مي‌دهند. اين خودروها به دليل عدم تطابق با استانداردهاي زيست‌محيطي، گازهاي سمي همانند دي‌اكسيد كربن (CO2)، مونوكسيد كربن (CO)، دي‌اكسيد نيتروژن (NO2) و ذرات معلق توليد مي‌كنند كه به ‌شدت بر سلامت انسان تاثير مي‌گذارند.

آلودگي ناشي از اين خودروها مي‌تواند در درازمدت علتابراز بيماري‌هاي مزمن همچون آسم، برونشيت و بيماري‌هاي قلبي عروقي بشود. در نهايت، اين آلودگي‌ها مي‌توانند مرگ افراد را به همراه داشته باشند. مطالعات نشان داده‌اند كه به ازاي هر يك واحد افزايش در غلظت ذرات معلق هوا (PM2.5) خطر مرگ ناشي از بيماري‌هاي قلبي و تنفسي به‌طور قابل توجهي افزايش مي‌يابد.

جاده‌اي پر پيچ و خم از ايمني تا آلودگي

ايمني خودروها و تصادفات رانندگي مدام موضوعي داغ در ايران بوده است. به‌طور مداوم به ناكافي بودن امكانات ايمني در خودروهاي داخلي و تصادفات جاده‌اي پرداخته مي‌بشود. اما نكته مهم اينجاست كه اين خودروها نه تنها به دليل ايمني پايين، بلكه به دليل آلودگي كه توليد مي‌كنند، خود عاملي براي مرگ‌هاي نهان می باشند. بدين معنی كه خودروهاي غير ايمن، با مصرف سوخت بالا و توليد گازهاي آلاينده، در درازمدت علتافزايش آلودگي هوا مي‌شوند و اين آلودگي هوا نيز به نوبه خود به مرگ‌هاي غيرمستقيم مي‌انجامد.

مصرف سوخت و در نتيجه آلايندگي خودروهاي داخلي بر كسي پوشيده نيست و حتي اين نوشته با اعتراض وزير زمان صمت نيز روبه رو شده و علي‌آبادي حرف های می بود: مصرف سوخت برخي از خودروهاي داخلي تا 5 برابر استاندارد جهاني است. در حالي كه خودروهاي ما بايد در هر 100 كيلومتر 4 ليتر بنزين مصرف كنند، اما اکنون اين ميزان به 10 تا 12 ليتر مي‌رسد! همچنين رييس پيشين مركز ملي هوا و تغيير اقليم نيز حرف های می بود: در زمان نوشتن قانون هواي پاك پيشنهاد سازمان محيط زيست اين می بود كه معاينه فني خودروهاي صفر كيلومتر داخلي به طور سالانه انجام بشود اما زماني كه اين قانون در صحن علني مجلس نقل شد، دوره معاينه فني از يك سال به 4 سال تغيير يافت. يكي از دلايلي كه معاينه فني از يك سال به 4 سال افزايش يافت ناكارآمدي فيلتر دوده خودروهاي داخلي می بود؛ كاتاليزور اين خودروها بعد از يك سال كارايي خود را از دست مي‌دهند.اگر دوره معاينه فني يك ساله می بود خودروسازان موظف بودند كاتاليزور را كه بعد از يك سال كارايي خود را از دست مي‌دهد شامل گارانتي كنند اما با افزايش دوره معاينه فني به 4 سال خودروسازان ديگر الزامي براي گارانتي كردن اين قطعه هزينه‌بر ندارند.

نقش خودروهاي داخلي در آلودگي هوا و تصادفات

آلودگي هوا و تصادفات رانندگي دو بحران بزرگ در ايران می باشند كه به‌شدت بر سلامت مردم تاثير مي‌گذارند. با اين حال، در حالي كه مرگ‌وميرهاي ناشي از تصادفات رانندگي مدام در صدر اخبار قرار دارند، مرگ‌هاي ناشي از آلودگي هوا كمتر مورد دقت قرار گرفته‌اند. در سال 1402، مرگ‌هاي ناشي از آلودگي هوا به عدد 50 هزار نفر رسيد كه بيش از 2 برابر آمار مرگ‌وميرهاي ناشي از تصادفات رانندگي است. در اين ميان، خودروهاي داخلي كه از ايمني پايين و مصرف سوخت بالايي برخوردارند، نه تنها در تصادفات بلكه در آلودگي هوا و در نتيجه مرگ‌هاي ناشي از آن نقش عمده‌اي دارند. اصلاح اين مشكلات نيازمند عمل های اساسي در سياستگذاري‌هاي حمل‌ونقل، ارتقاي استانداردهاي خودروها و دقت به مسائل زيست ‌محيطي است.