اف-۳۵ یا اف-۲۲ کدام بهتر است؟_کویر دانش

از زمان نخستین پروازشان، F-22 Raptor و F-35 Lightning II نه‌تنها عاشقان هوانوردی را شیفته خود نموده، بلکه ذهن استراتژیست‌های نظامی و تحلیلگران دفاعی را هم به خود مشغول کرده‌اند. این دو جنگنده به‌گفتن جواهرات بی‌بدیل قوت هوایی آمریکا شناخته خواهد شد و زیاد تر به‌گفتن نماد نسل پنجم فناوری جنگنده با هم قیاس خواهد شد. هرچند هر دو از ویژگی‌های مشترکی چون پنهانکاری، آویونیک پیشرفته و مانورپذیری بالا برخوردارند، اما مأموریت‌ها، طراحی‌ها و آینده آن‌ها در میدان نبرد مدرن هوایی به‌شکلی دیدنی از هم نزدیک است.

برخلاف تعداد بسیاری از قیاس‌های ساده، این مقاله تنها به تفاوت‌های فنی نمی‌پردازد، بلکه ریشه‌های تاریخی و اهمیت عملیاتی این دو جنگنده را نیز بازدید می‌کند. در واقع، داستان F-22 و F-35، بخشی از روایت تکامل هوانوردی نظامی آمریکا از اواخر قرن بیستم تا امروز است؛ از واپسین دهه‌های جنگ سرد تا عصر جاری جنگ‌های شبکه‌محور.

مسیر رسیدن به برتری پنهانکارانه

ریشه‌های تولد F-22 و F-35 به کوششهای نیروی هوایی آمریکا در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ بازمی‌گردد؛ وقتی که مقصد مهم، پیشی گرفتن از فناوری‌های پدافندی شوروی می بود. ورود جنگنده پنهانکار F-117 Nighthawk در سال ۱۹۸۱ نقطه عطفی بزرگ در نبردهای هوایی محسوب می‌شد. برای نخستین‌بار، یک هواپیما می‌توانست به‌جای شدت زیاد تر یا ارتفاع بالاتر پرواز، از دید رادارها نهان بماند. پیروزی F-117 در جنگ خلیج فارس نیز این حقیقت را تثبیت کرد که پنهانکاری اکنون استاندارد تازه برای بقا در میدان نبرد است.

شرکت لاکهید مارتین که به شدت به رهبر فناوری پنهانکاری بدل شد، با F-117 جایگاه خود را تثبیت کرد و سپس در همکاری با نورثروپ گرومن با ساخت بمب‌افکن B-2 Spirit قدرتش را افزایش داد. تا اواخر دهه ۱۹۸۰، نیروی هوایی آمریکا برنامه Advanced Tactical Fighter (ATF) را کلید زد؛ رقابتی که سرانجام به تولد F-22 Raptor انجامید. در این مسیر، سه اصل تازه برای برتری هوایی تعریف شد: پنهانکاری، پرواز مافوق‌صوت بدون بعد‌سوز (سوپرکروز) و مانورپذیری در همه زوایا.

این نقطه، اغاز صعود لاکهید مارتین به‌ جایگاه برترین تولیدکننده جنگنده‌های نسل پنجم می بود. پیروزی در برنامه ATF در سال ۱۹۹۱ و سپس بدست آوردن قرارداد Joint Strike Fighter (JSF) در سال ۲۰۰۱، نام لاکهید را با هواگردهای پنهانکار رزمی گره زد. نتیجه این مسیر، دو جنگنده افسانه‌ای F-22 و F-35 می بود؛ نمایندگان دو چشم‌انداز متفاوت از سلطه هوایی: یکی با تمرکز بر برتری مطلق در نبرد هوابه‌هوا، و فرد دیگر با پافشاری بر چندمنظوره بودن در سطح جهانی و قابلیت همکاری ائتلافی.

F-22 Raptor – نخستین جنگنده نسل پنجمی آمریکا

F-22 Raptor رسماً در سال ۲۰۰۵ بعد از دهه‌ها گسترش در قالب برنامه ATF داخل خدمت شد. این جنگنده به‌گفتن جنگنده نهایی برتری هوایی طراحی شده می بود؛ هواپیمایی که می‌توانست در نبرد مستقیم هر هواگرد طراحی‌شده‌ای توسط شوروی را ناکامی دهد. رپتور ترکیبی از پنهانکاری منحصر‌به‌فرد، شدت خیره‌کننده ماخ ۲ و توانایی سوپرکروز را اراعه می‌داد. این مجموعه ویژگی‌ها علتمی‌بشود که رپتور تقریباً برای دشمنان غیرقابل شناسایی و غیرقابل رهگیری باشد؛ انچه که ادعای نیروی هوایی ایالات متحده است.

در قلب طراحی رپتور، چابکی آن قرار دارد. بنا به نقل از وبسایت نشنال اینترست، F-22 به نازل‌های جهت دهی برداری پیشرانه تجهیزاست و می‌تواند مانورهایی انجام دهد که هیچ جنگنده عملیاتی فرد دیگر در جهان تا بحال قادر به پیروی آن نبوده است. این برتری آیرودینامیکی در کنار پوشش‌های رادارگریز و مواد جذب‌کننده امواج راداری، آن را به حریفی مرگبار در نبردهای نزدیک یا درگیری‌های فراتر از خط دید تبدیل می‌کند. رادار پیشرفته AN/APG-77 آن، آگاهی محیطی عالی در اختیار خلبان قرار می‌دهد و سامانه‌های جنگ الکترونیک نیز بقاپذیری در محیط‌های مورد مناقشه را افزایش می‌دهد.

با وجود کارکرد خیره‌کننده، سرنوشت رپتور چیزی شد که طراحانش هیچ زمان پیش‌بینی نکرده بودند: تشکیل در مقیاس محدود و کمتر از ۲۰۰ فروند. در ابتدا قرار می بود ۷۵۰ فروند از این جنگنده نسل پنجمی ساخته بشود، اما به علت محدودیت‌های بودجه‌ای و تحول برتری‌های ژئوپلیتیک بعد از جنگ سرد، تشکیل آن به تنها ۱۸۷ فروند عملیاتی افت یافت. همین نادر بودن، هاله‌ای از اسرارآمیز بودن به رپتور بخشیده و آن را به حضوری اندک اما قوی در زرادخانه نیروی هوایی آمریکا تبدیل کرده است.

F-35 Lightning II – جنگنده چندمنظوره جهانی

اگر F-22 نماد انحصار و سلطه تخصصی است، F-35 Lightning II درست در نقطه روبه رو آن قرار می‌گیرد: جنگنده‌ای چندمنظوره، پرتیراژ و صادراتی. این هواپیما در قالب برنامه Joint Strike Fighter در دهه ۱۹۹۰ طراحی شد و تعداد بسیاری از کشورهای عضو ناتو در ساخت آن شراکت داشتند. مقصد از طراحی و معارفه آن جایگزینی طیف وسیعی از هواپیماهای در حال بازنشستگی می بود؛ از F-104 Starfighter و F-16 Fighting Falcon گرفته تا AV-8B Harrier. فناوری برخاست مختصر و نشست عمودی (STOVL) در نسخه F-35B به طور اختصاصی اهمیت داشت، چون به‌طور مستقیم جانشین توانایی برخاست و فرود عمودی Harrier افسانه‌ای محسوب می‌شد.

Lightning II در سال ۲۰۱۵ داخل خدمت شد و از آن زمان به ستون فقرات نیروهای هوایی غربی تبدیل شده است. برخلاف تمرکز F-22 بر برتری هوایی، F-35 از ابتدا به‌گفتن یک پلتفرم چندمنظوره طراحی شد؛ به‌طور هم‌زمان قادر به دعوا به اهداف زمینی، شرکت در نبردهای هوایی و انجام مأموریت‌های شناسایی، مراقبت و جمع‌آوری اطلاعات. قابلیت‌های پیشرفته ترکیب حسگر و اشتراک‌گذاری شبکه‌ای داده‌ها، آن را به نوعی «دفاع کننده میانی در آسمان» تبدیل کرده است؛ ابزاری که به نیروهای متحد امکان می‌دهد همانند یک کل هماهنگ بجنگند.

F-35 در سطح بین‌المللی به موفقیتی دیدنی دست یافته است. بیست سرزمین واجد شرایط این جنگنده را خواست داده‌اند و به‌شدت به یک استاندارد در نیروهای هوایی ناتو و متحدان آمریکا تبدیل شده است. این هواپیما در سه نسخه اراعه می‌بشود: نسخه متعارف F-35A، نسخه STOVL با توانایی برخاست و فرود عمودی F-35B، و نسخه ناوپایه F-35C که می‌تواند از روی پایگاه‌های زمینی، ناوهای تهاجمی آبی-خاکی و ناوهای هواپیمابر عملیات انجام دهد. سازگاری بالا و قیمت نسبتاً مناسب آن (در قیاس با F-22) علتشده است که اف-۳۵ یکی از پرتقاضاترین جنگنده‌های دوران مدرن باشد.

قیاس مستقیم اف-۲۲ رپتور و اف-۳۵ لایتنینگ ۲

برای ناظران عادی، F-22 و F-35 زیاد تر همانند به هم به نظر می‌رسند: هر دو جنگنده رادارگریزند، با پوشش خاکستری و مواد جاذب امواج راداری ساخته شده‌اند تا سطح مقطع راداری‌شان افت یابد، دارای طراحی زاویه‌دار و به‌وضوح متعلق به نسل پنجم‌اند. با این حال، فلسفه طراحی آنها کاملاً متفاوت است. F-22 در دوران جنگ سرد برای ضمانت برتری آمریکا در نبردهای هوابه‌هوا طراحی شد. در روبه رو، F-35 برای میدان‌های نبرد شبکه‌ای قرن بیست‌ویکم ساخته شده است، جایی که چندمنظوره بودن و قابلیت همکاری به اندازه کارکرد صرف اهمیت دارند.

تفاوت مهم در نقش این دو جنگنده است. F-22 برای برتری هوایی بهینه‌سازی شده و در نبردهای شدت‌بالا و درگیری نزدیک برتری دارد. در نظر دیگر، F-35 یک جنگنده واقعاً چندمنظوره است که توانمندیهای گسترش یافتهای در دعوا به اهداف زمینی و جمع‌آوری اطلاعات دارد. خلبانانی که با هر دو هواپیما پرواز کرده‌اند، زیاد تر F-22 را به‌گفتن یک «چاقوکش» (knife-fighter) و F-35 را به‌گفتن یک «مدیر میدان نبرد» توصیف می‌کنند.

مشخصات فنی اف-۲۲ رپتور و اف-۳۵ لایتنینگ ۲

ویژگی	F-22 Raptor	F-35 Lightning II
نخستین پرواز	۱۹۹۷	۲۰۰۶
ورود به خدمت	۲۰۰۵	۲۰۱۵
نقش مهم	برتری هوایی	چندمنظوره (هوابه‌هوا، تهاجم، شناسایی و مراقبت ISR)
موتور	۲ × Pratt & Whitney F119-PW-100	۱ × Pratt & Whitney F135
نیروی رانش	۷۰,۰۰۰ پوند-نیرو (مجموع) / ۳۱۱ کیلو نیوتن	۴۳,۰۰۰ پوند-نیرو / ۱۹۱ کیلو نیوتن
بیشینه شدت	ماخ ۲.۲۵ (۲,۴۱۴ کیلومتر/ساعت)	ماخ ۱.۶ ( ۱,۹۳۰ کیلومتر/ساعت)
سوپرکروز	بله (ماخ ۱.۵ / ۱,۶۰۹ کیلومتر/ساعت)	محدود
شعاع رزمی	~۴۶۰ مایل / ۷۴۰ کیلومتر	~۶۷۰ مایل / ۱,۰۸۰ کیلومتر
تسلیحات	AIM-9، AIM-120، JDAM، توپ ۲۰ میلی‌متری	AIM-9X، AIM-120، JDAM، SDBs، توپ ۲۵ میلی‌متری
ویژگی پنهانکاری	بهینه‌سازی شده برای نبرد هوایی	بهینه‌سازی شده برای مأموریت‌های چندمنظوره و تهاجمی
تعداد تشکیل	۱۸۷ فروند ساخته شده	بیشتر از ۳,۵۰۰ فروند برنامه‌ریزی شده
صادرات	ندارد	بله (به‌طور گسترده صادر شده)

هر دو جنگنده قابلیت‌های چشمگیری دارند، اما تفاوت‌های آنها بازتاب‌دهنده دوران‌ها و مأموریت‌های متغیری است که برایشان طراحی شده‌اند.

تفاوت‌های دیدنی اف-۲۲ رپتور و اف-۳۵ لایتنینگ ۲

با وجود برچسب مشترک نسل پنجمی، F-22 و F-35 در چند جنبه کلیدی با هم تفاوت دارند.

با اهمیت ترین موارد عبارت‌اند از:

• F-22 فقطً برای برتری هوایی طراحی شده، در حالی که F-35 بر انعطاف‌پذیری چندمنظوره پافشاری دارد.
• موتور: یک موتور Pratt & Whitney F135 برای F-35 در روبه رو دو موتور Pratt & Whitney F119-PW-100 برای F-22.
• Raptor دارای توانایی سوپرکروز و بردار جهت‌دهی رانش برای چابکی بی‌نظیر است؛ در روبه رو، F-35 زیاد تر بر ترکیب حسگرها و جنگ شبکه‌ای متکی است.
• تشکیل F-22 در ۱۸۷ فروند متوقف شد، اما F-35 در هزاران فروند در سراسر جهان ساخته خواهد شد.
• تنها F-35 دارای نسخه‌های ناوپایه و STOVL است، که آن را برای نیروی دریایی و تفنگداران دریایی ایالات متحده و متحدانش مناسب می‌کند.
• F-22 تنها در خدمت ایالات متحده باقی مانده، در حالی که F-35 به طور گسترده صادر شده و ستون فقرات توان هوایی ناتو را راه اندازی می‌دهد.

این تفاوت‌ها مشخص می کند که این دو جنگنده، با وجود ظاهر شبیه و قیاس‌های مکرر، نقش‌های استراتژیک کاملاً متغیری دارند.

دو اسطوره، دو آینده

F-22 Raptor و F-35 Lightning II رقیب یکدیگر نیستند، بلکه دو اسطوره مکمل از برتری هوایی آمریکا محسوب خواهد شد. رپتور هم چنان در توانایی هوابه‌هوای صرف بی‌رقیب است؛ نگهبانی مرگبار که برای جهانی ساخته شد که از هجوم جنگنده‌های شوروی بیم داشت. در روبه رو، لایتنینگ ۲ یک کارگر جهانی است که برای یک محیط شبکه‌ای و چندمنظوره طراحی شده؛ محیطی که معرف جنگ در قرن ۲۱ است.

هر دو جنگنده در دهه‌های آینده به خدمت ادامه خواهند داد، اما اینده ان ها متفاوت است. F-22 با تشکیل محدود خود، هم‌اکنون توسط برنامه Next Generation Air Dominance (NGAD) به گفتن مکمل، در نیروی هوایی آمریکا حمایتمی‌بشود. در حالی که F-35 هم چنان در خط تشکیل باقی خواهد ماند و به گمان زیادً به یکی از پرتولیدترین و پرکاربردترین جنگنده‌های تاریخ بدل خواهد شد.

در نهایت، رپتور همانند یک چاقوی جراحی است: تیز، دقیق و ویرانگر در حوزه خود. در حالی که لایتنینگ ۲ همانند یک چاقوی سوئیسی است: انعطاف‌پذیر و حیاتی در میدان‌های گوناگون. در کنار هم، این دو جنگنده نه تنها تجلی پیشرفت فناوری، بلکه بازتابی از انعطاف استراتژیک‌اند که آمریکا را در خط مقدم قوت هوایی جهان نگه داشته است.